Birkifræ – landsöfnun

Á síðasta ári tóku Skógræktin og Landgræðslan höndum saman og óskuðu eftir stuðningi landsmanna við að breiða út birkiskóga landsins. Í haust sem leið var safnað umtalsverðu magni af birkifræi sem var að hluta dreift síðastliðið haust en í vor verður afganginum dreift á valin, beitarfriðuð svæði og verður óskað eftir þátttöku almennings við það.

 Ætlunin er að efna til annars landsátaks í söfnun birkifræja haustið 2021. Söfnunarátakið í fyrra gekk afar vel og áhugi almennings var mikill. Næstu mánuðir verða notaðir til að rækta þennan áhuga enn betur og skipuleggja starfið í ljósi þeirra reynslu sem aflaðist.

Má bjóða þér birkifræ?

Nú er búið að setja á síðuna efni sem sérstaklega er beint til skóla sem vilja rannsaka birkifræ eða búa til skólaskóga með nemendum sínum. Skólar geta óskað eftir birkifræi til rannsókna eða til að gera lítinn skólaskóg! Sjá hér.

Ljósmyndir 

Þeir sem eru að útbúa fræðsluefni eða greinar um birki geta notað myndir sem eru í myndabanka á heimasíðunni. Smellið hér til að nálgast myndir. Síðan þarf fólk að smella á mynd og nota skipunina “save as” til að vista myndina.

 Samstarfsaðilar Landgræðslunnar og Skógræktarinnar í þessu verkefni eru TerraPrentmet OddiBónusLandverndSkógræktarfélag Íslands, Kópavogsbær, Skógræktarfélag Kópavogs og Lionshreyfingin.

Samvinna við Þjóðleikhúsið – Kafbáturinn. Skrunaðu niður síðuna þar til þú sérð mynd frá Þjóðleikhúsinu. Þar fyrir neðan er texti sem er ætlaður ungum sýningargestum. Þessi texti nýtist einnig kennurum og foreldrum ungra barna þó svo þau hafi ekki séð leikritið.

 

Landgræðslan

Landgræðslan er þekkingar- og þjónustustofnun. Markmiðin eru að vernda, endurheimta og bæta þær auðlindir þjóðarinnar sem fólgnar eru í gróðri og jarðvegi og tryggja sjálfbæra nýtingu lands. Landgræðslan starfar eftir lögum um landgræðslu nr 155/2018

Skógræktin

Hlutverk Skógræktarinnar er að hafa forystu um uppbyggingu skógarauðlindar á Íslandi með víðtækri samvinnu, vinna að vernd og friðun skóga og draga fram hagrænan, umhverfislegan og samfélagslegan ávinning af sjálfbærri nýtingu skóga.

Markmið

Átakið er liður í því að útbreiða birkiskóga sem þöktu a.m.k. fjórðung landsins við landnám. Á rýru landi er gjarnan kolefnislosun því þar er gamall jarðvegur enn að rotna.

Um birki

Á Íslandi hefur birki þrifist í þúsundir ára og aðlagast íslenskri náttúru. Birkiskógurinn er eitt af lykilvistkerfum landsins. 

Mótttökustaðir um allt land á haustin

Fræinu er dreift vor og haust. Við hvetjum fólk til að skila inn fræinu á söfnunarstaði. Muna bara að merkja umbúðirnar vel. Ekki setja fræ í loftþétta plastpoka!

Sjálfgræðsla, endurheimt birkis

Við sjálfgræðslu þarf að huga að því að birkilundir innan svæða (gróðursettir eða fræsáning) séu þannig staðsettir að frædreifing frá þeim 

Markmið fræsöfnunarátaksins

Átakið er liður í því að útbreiða á ný birkiskóglendi sem þakti a.m.k. fjórðung landsins við landnám. Á rýru landi er gjarnan kolefnislosun því þar er gamall jarðvegur enn að rotna.

Ef landið klæðist birkiskógi stöðvast þessi losun og binding hefst í staðinn. Svona verkefni eru því líka loftslagsverkefni. Birkið er frumherjategund sem sáir sér mikið út á eigin spýtur ef hún fær til þess frið. Birkið heldur því starfinu áfram ef vel tekst til að koma því af stað á nýjum svæðum. Landgræðslan og Skógræktin vilja auka vitund og áhuga fólks á eflingu náttúrunnar og útbreiðslu birkis, víðis og annars gróðurs á landinu. Verkefni af þessu tagi hvetur fólk til að taka til hendinni í umhverfismálum.

Birkifræsöfnun Landsátak

Hvenær er best að safna birkifræi?

Safna má birkifræi frá lokum ágúst og fram í byrjun október. Eða svo lengi sem rekklar eru á birkitrjánum. Nota ílát sem binda má framan á sig, svo báðar hendur séu lausar í fræsöfnunina. Hvenær best er að safna birkifræi fer eftir þroska og tíðarfari. Yfirleitt hefur verið mælt með frætínslu í september og október, en í hlýjum árum mætti byrja tínslu fyrr þ.e. frá lokum ágúst. Sjá nánar hér.

Bestur árangur í hálfgrónu landi

Þó margir staðir henti til birkisáningar er ekki hægt að sá hvar sem er. Velja þarf staði þar sem fræin geta spírað og vaxtarskilyrði eru heppileg fyrir fræplönturnar. Búast má við bestum árangri á hálfgrónu landi og þar sem gróðurþekjan er ekki of þétt, t.d. á hálfgrónum melum og hraunum og landgræðslusvæðum þar sem gróður er gisinn. Svæði sem nýlega hafa verið beitarfriðuð eru gjarnan mjög heppileg því þar eru enn beitarummerki sem gefa færinu gott set til að spíra.

Samvinnuverkefni Þjóðleikhússins og þeirra sem standa að birkifræsöfnunarátakinu

Hæ! Takk fyrir að koma á sýninguna Kafbátur í Þjóðleikhúsinu, vonandi fannst þér gaman.

Eftir sýninguna fékkst þú birkifræ. Hvað er nú eiginlega hægt að gera við þessi fræ?

Hér eru hugmyndir að verkefnum sem hægt er að gera núna strax. Vonandi lærir þú eitthvað nýtt um birki og hvað þarf að gerast í lífi fræjanna svo þau spíri og verði að birkitrjám. Fáið einhvern fullorðinn (foreldri, systkini, vin eða kennara) til að hjálpa ykkur og þið getið kannski kennt þeim hvað það er mikilvægt að fara vel með náttúruna.

Vissir þú að þegar víkingarnir komu til Íslands fyrir þúsund árum síðan þá var birkiskógur út um allt? Í birkiskóginum eru einnig margar tegundir af öðrum lífverum sem treysta á skóginn, þar á meðal alls konar plöntur, fuglar, smádýr og sveppir. Lífbreytileikinn var mikill í þessum skógum en þegar maðurinn fór að nýta skóginn of mikið þá eyðilögðust þeir á mörgum stöðum. Lífbreytileikinn minnkaði og landið varð bert og illa farið á mörgum svæðum. Núna er átak í gangi við að fá skóginn til baka og þú getur tekið þátt í því með því að tína fræ á haustinn og sá fræjunum á svæði sem eru illa farin. En núna getur þú gert nokkrar tilraunir með fræin þín, þau eru mjög dýrmæt, sérstaklega ef þú ímyndar þér að þú búir í kafbát.

Skoðaðu fræ. Skoðaðu fræin vel með stækkunargleri. Það er eins og það sé með tvo vængi. Af hverju heldur þú að þau séu svona í laginu? Prófaðu að láta eitt og eitt fræ falla til jarðar á meðan þið blásið létt á þau. Hvað gerist?
Flugkeppni. Hvað getur þú látið birkifræ fljúga langa leið? Fáðu foreldra, systkini eða vini með í þessa keppni. Þið getið fyrst keppt um hver getur blásið fræinu sínu lengst en svo er hægt að prófa að nota viftu, blævæng, hárþurrku og fleira sem ykkur dettur í hug.
Láttu fræ spíra. Settu nokkur birkifræ í blauta bómull á bakka eða disk. Skrifaðu niður hvaða dag þið byrjuðuð tilraunina. Settu glært lok yfir, t.d. lok af jógúrtdós. Hafðu smá bil á milli fræjanna og passaðu að bómullin sé alltaf blaut. Vökvaðu á hverjum degi svo fræin þorni ekki. Taktu líka lokið af í smá stund á hverjum degi svo það lofti um fræin. Gerðu þessa tilraun á björtum stað en ekki láta sólina skína beint á fræin. Gluggi sem snýr í vestur er t.d. mjög góður. Tilraunin tekur 7-15 daga, kannski aðeins lengur. Þú verður því að vera þolinmóð/ur og ekki gefast upp! Fylgstu með því þegar fræin byrja að spíra og skrifaðu niður á hvaða degi þú sást fyrstu spíruna koma út úr fræinu. Og nú er bara að fylgjast með og telja hversu mörg fræ spíruðu. Voru einhver fræ sem vöknuðu ekki?
Sáðu fræjum. Sáðu nokkrum birkifræjum í mold í potta (t.d. eggjabakka eða mjólkurfernur) og settu á bjartan stað, t.d. vesturglugga. Passaðu að moldin þorni ekki og hugsaðu vel um plönturnar fram á sumar. Pottarnir mega fara úr í garð eða út á svalir í sumar og svo getur þú fundið góðan stað til að gróðursetja birkiplönturnar þínar.

Til minnis

Sáning birkifræs að hausti eða snemma vors

  • Á yfirborð
  • Þjappa fræið niður, t.d. með því að ganga yfir svæðið
  • Lítið á hvern blett
  • Veljið staði þar sem ykkur sýnist helst vera einhver raki til staðar
  • Setjið fræ ekki í beran sand eða bera mold

Hentug sáningarsvæði

  • Hálfgróin holt og hálfgrónar skriður
  • Landgræðslusáningar þar sem gróður er tekinn að gisna
  • Gisnar lúpínubreiður
  • Svæði þar sem gróðursvörður hefur rofnað vegna beitar og annað hálfgróið landmeð stöðugu jarðvegsyfirborði

Óhentug sáningarsvæði

  • Mjög þéttar lúpínubreiður
  • Algrónir móar
  • Algróið graslendi
  • Þykkar mosaþembur
  • og annað algróið land með þéttum gróðri

Óstöðugir moldar- og sandmelar og annað lítt gróið land þar sem er sandfok, frostlyfting eða aðrar aðstæður sem gera smáplöntum erfitt fyrir. Þar má þó skapa skilyrði fyrir landnám birkis með:

  • takmarkaðri uppgræðslu
  • lífrænum eða tilbúnum áburði
  • öðrum aðgerðum er auka frjósemi og stöðugleika jarðvegsyfirborðsins

Hafa samband

Landgræðslan: 488 3000

Skógræktin: 470 2000

Landgræðslan: land@land.is

Skógræktin: skogur@skogur.is

  • Ilmbjörk (Betula pubescens) eða birki er algengasta skógartréð á Íslandi

  • Birkiskógar eru einu náttúrulegu skógar landsins